اين اعتقاد كه جزيي از مناسك اسلامي شده برداشتي غلط از يك آيهي قرآن ميباشد، آنجا كه ميفرمايد:«ان الله و ملائكته يصلون علي النبي، يا ايها الذين آمنوا صلوا عليه و سلموا تسليما»(احزاب-56) يعني:«بدرستي كه خدا و ملائكهي او بر پيامبر صلوات فرستادند، أي كساني كه ايمان آوردهايد صلوات بر او بفرستيد و تسليمش باشيد». اين معني، يك معني تحتالفظي است و البته مفهوم دقيق آيه را نميرساند. اما از همين معني ناقص نيز ميتوان به اختلاف عمل با دستور اين آيه پي برد.
اين آيه صراحت دارد به اينكه، هم خدا و هم ملائكهي او بر پيامبر(ص) صلوات فرستادند؛ اما ايمان آورندگان به عوض آنكه خود صلوات بفرستند، از خدا ميخواهند تا بر پيامبر(ص) صلوات بفرستد!!«اللهم صل علي محمد» و حال آنكه خدا ميفرمايد كه اين كار را من كردهام؛ هم من و هم ملائكهي من. شما اين كار را انجام دهيد. ولي باز مسلمين ميگويند:«اللهم صل» خدايا تو بفرست.
اين اشتباه از آنجا ناشي شده كه «صلوات» را به معني «رحمت» گرفتهاند و علماء ديني چنين تفسير ميكنند كه:«چون بشر قادر به فرستادن رحمت بر كسي نيست و اين امر تنها در يد قدرت الهي است، بنابراين بايد از خداوند خواست تا بر پيامبرش(ص) رحمت بفرستد و نازل كند». اين تفسير توجيه گونه داراي اشكالات اساسي است.
اولا: خداوند در ايهأي فرموده:«لايكلف الله نفسا الا وسعها»(بقره-286) يعني «خداوند كاري را كه در توان كسي نباشد تكليف نميكند» و حال آنكه طبق تعبير علماء، آيهي مورد بحث بر مومنين كاري را خارج از توانشان تكليف كرده و از آنان عملي را خواستار شده كه در وسعشان نيست، به اين ترتيب مفسرين محترم تنها تناقض در قرآن را اثبات نمودهاند.
دوما: كلمهي «صلوات» در اين آيه اصلا به معني «رحمت» نيست؛ بلكه به معني «درود» و «تاييد» است.
سوما: آيهي بعدي (57-احزاب) كساني كه به مخالفت و عصيان نمودن در مقابل پيامبر برميخيزند را مورد توجه قرار داده و آنان را توبيخ ميكند. بنابراين با توجه به آيهي ماقبل، مشخص ميشود كه منظور از صلوات، تاييد است، زيرا در آيه بعدي سخن از مخالفت و آزار را به ميان ميآورد.
اگر معتقد باشيم كه خداوند همانگونه كه فرموده، كاري خارج از توان انسان تكليف نميكند و دستورش را نميدهد؛ بنابراين به اين نتيجه ميرسيم كه دستوري كه در آيهي مزبور داده شده بايد در توان انسان باشد. به اين معني كه خداوند از مومنين ميخواهد كه پيامبر(ص) را در رسالتش تاييد كرده و از او حمايت كنند و تسليم فرمانش باشند. نه آنكه جملهأي را بسازند و ورد زبان كنند؛ آن هم با اشتباهي فاحش كه بگويند «اللهم صل … » در صورتي كه خداوند و ملائكهي او پيشتر آن كار را كردهاند.
آيهي مزبور از مومنين ميخواهد كه پيامبر را تاييد و حمايت عملي كنند و اين امر از انتهاي آيه هويداست زيرا كه فرموده «سلموا تسليما» تسليم و فرمانبردار بودن امري عملي است نه گفتاري. از اين رو است كه بعد از آنكه ميفرمايد «صلوا عليه» بلافاصله «وسلموا تسليما» را به كار برده است. يعني دو دستور عملي؛ يكي تاييد و حمايت و ديگري فرمانبرداري از پيامبر(ص) بر اساس اعتقاد قلبي.
اگر قايل شويم كه اين آيه به دو امر دستور داده؛ يكي گفتاري يعني تاييد لفظي «صلوا عليه» و ديگري فرمانبرداريي عملي «سلموا تسليما» آنگاه اشكال در انجام دستور گفتاري پيش ميايد. زيرا اگر قرار باشد كه تاييد پيامبر(ص) لفظي باشد؛ بيان جملهي «اللهم صل علي محمد» جملهأي غلط است و بجاي آن بايد گفت «اصلي علي محمد» يعني «درود ميفرستم يا تاييد ميكنم محمد را» به اين شكل چنانچه دستور به گفتار باشد، صحيح عمل شده. نه آنكه اين كار را به خداوند حواله كرد و از او خواست.
گذشته از اين مطلب در آيهي مزبور سخن از صلوات(تاييد و حمايت) پيامبر(ص) به ميان آمده و حرفي از «آل» پيامبر يا صحابهي او زده نشده است. بنابراين دنبالهي صلوات، «و آل محمد» يا «و آله و صحبه» كه اهل سنت بكار ميبرند، ساختگي و مندرآوردي است. زيرا دستوري در اين مورد داده نشده است.
الهي قمشهأي در ترجمه خود آيهي مورد بحث را اينگونه ترجمه كرده:«خدا و فرشتگانش به روان پاك اين پيامبر درود ميفرستند، شما هم أي اهل ايمان بر او صلوات و درود فرستيد و با تغظيم و اجلال بر او سلام گوييد». هرچند كه استاد الهي قمشهأي در ترجمهي خود «صلوات» را «درود» ترجمه كرده، ولي ظاهرا خود نيز متوجهي معني آيه نشده است، چنانكه ميبينيم در ترجمهي اين آيه كلماتي را استفاده كرده كه اصلا در آيه وجود ندارد مانند: «روان پاك»؛ و قسمت دوم آيه، كه دستور به مومنين است را خلاف واقع ترجمه نموده است زيرا «وسلموا تسليما» را «با تعظيم و اجلال بر او سلام گوييد» ترجمه كرده است. در صورتي كه «وسلموا تسليما» به معني «تسليم شدن از روي عقيده است» و اصلا به معني سلام كردن نيست. زيرا سلام كردن شرايط خود را دارد كه در مبحثي ديگر به آن خواهم پرداخت.
در هر صورت جملهأي كه به صلوات بر پيامبر(ص) معروف شده برداشت غلطي از آيهي 56 سورهي احزاب است و اگر قرار باشد صلوات را به گفتار بيان كرد همانگونه كه گذشت بايد گفت:«اصلي علي محمد»
